• English
  • Polski

Odpowiedzialność za własny rozwój

25 lat transformacji samorządowej w Polsce
28 Czerwiec 2015

Artykuł Marty Dobrzyckiej opublikowany na łamach rumuńskiej gazety Ziarul Financiar. 

 

 

Reforma administracyjna w Polsce, zwana często reformą samorządową, przeprowadzona w Polsce na przełomie XX i XXI wieku, stanowi doskonały przykład pokojowej, demokratycznej transformacji ustrojowej, w której nastąpiło przejście od zhierarchizowanego, zbiurokratyzowanego i upolitycznionego systemu zarządzania państwem do systemu zdecentralizowanego i pluralistycznego, gdzie zadania poszczególnych jego podmiotów kształtowane są na podstawie i w granicach prawa. Transformacja ustrojowa była częścią większej transformacji systemowej Polski po 1989 roku, na którą złożyła się też transformacja społeczna i gospodarcza.

Dwustopniowy ustrój administracyjny PRL-owskiej Polski pod koniec XX wieku był archaiczny i nieefektywny. Jego konstrukcja służyła wzmocnieniu kontroli aparatu partii komunistycznej nad jej niższymi szczeblami. Ówczesna polska administracja, jak podkreślał jeden z twórców jej reformy, profesor Michał Kulesza, „była dysfunkcjonalna, jako całość znajdując się na granicy sterowalności, poza którą jest już tylko bezwład i chaos”. Zachodzące w latach 90-tych zmiany polityczne, takie jak upadek komunizmu, rozwój ruchu „Solidarności”, obrady Okrągłego Stołu oraz wolne, demokratyczne wybory nie pociągnęły za sobą automatycznie zmian w administracji. Należało wprowadzić je odgórnie, na drodze legislacyjnej, wobec czego prace nad reformą administracyjną w Polsce podjęte zostały już w 1989 roku, a ich najważniejszym elementem było przywrócenie w Polsce samorządu gminnego.

Na reformę administracyjną w Polsce złożyły się dwa kluczowe, współzależne elementy – reforma organizacji terytorialnej kraju (powrót do administracji trójstopniowej – gmina, powiat, województwo) oraz reforma decentralizacyjna (przeniesienie części odpowiedzialności rządu na szczebel lokalny i regionalny). Najważniejsze zasady nowego ustroju zapisane zostały w Konstytucji Polski z 1997 roku. Nastąpił jednoznaczny podział władzy między trzy segmenty państwa: samorząd lokalny (gminy miejskie i wiejskie oraz powiaty), samorząd regionalny (województwo) oraz rząd i administrację rządową. Współcześnie przyjmuje się, że samorząd stanowi „formę administracji samorządowej, w której mieszkańcy tworzą z mocy prawa wspólnotę i względnie samodzielnie decydują o realizacji zadań wynikających z potrzeb na danym terytorium, pod określonym ustawowo nadzorem administracji rządowej” (E. Ochendowski). Obecnie Polska dzieli się na 16 województw, 380 powiatów i 2479 gmin. Podstawową jednostką administracji jest właśnie gmina czyli swoisty „samorząd pierwszego kontaktu”, odpowiedzialny za zapewnienie podstawowych usług publicznych, takich jak oświata, mieszkalnictwo, budowa i utrzymanie dróg, dostawy ciepła i elektryczności, opieka medyczna czy pomoc społeczna.

Dzięki wprowadzeniu podziału Polski na gminy, powiaty i województwa nie tylko dopasowano podział administracji kraju do pełnionych przez nią funkcji, ale przede wszystkim stworzono warunki do odbudowy więzi lokalnych i przywrócenia roli małych miast jako aktywnych ośrodków zbiorowego życia, przez co pobudzono rozwój regionalny. Samorządy przejęły w dużej części odpowiedzialność za własny rozwój, co w połączeniu z przekazaniem im znacznych środków z funduszy europejskich po przystąpieniu Polski w 2004 roku do Unii Europejskiej, znacząco wpłynęło na ich rozwój gospodarczy. Aktualne dane Eurostatu (2011) wskazują, iż ponad połowa polskich regionów osiągnęła już poziom 50% średniego PKB Unii Europejskiej. Najlepszym wynikiem w tym zakresie pochwalić się może województwo Mazowieckie, które przekroczyło już poziom 100% średniego PKB Unii. Mazowsze jest regionem dość specyficznym, gdyż mieści się tutaj stolica Polski Warszawa i to ona głównie wpływa na całościowy wynik regionu. Wiążą się z tym także pewne problemy, a najważniejszym jest kwestia tzw. „Janosikowego”. Jest to tak zwany mechanizm redystrybucji dochodów samorządów w Polsce, wprowadzony w 2003 roku na mocy ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Samorządy płacą go wówczas, gdy przekroczą określone wpływy z podatków. W 2014 roku Warszawa z tytułu tego podatku musiała przekazać biedniejszym samorządom aż 719,5 mln złotych. Mechanizm wyliczania tego podatku, powstały jeszcze przez kryzysem finansowym roku 2008, niekorzystnie wpływa na zadłużenie „bogatszych” samorządów, które przekazują na rzecz „biedniejszych” znaczne części swoich dochodów, co wpływa na ich zdolności m.in. do absorbcji funduszy europejskich. Jest to o tyle istotne, iż w perspektywie 2014-2020 Polska otrzymała w ramach polityki spójności ponad 72,9 mld euro (Rumunia otrzymała 23 mld euro). Środki europejskie, które wdrażane będą w polskich regionach stanowią blisko 40% całej alokacji dla Polski i wynoszą 31,27 mld euro. Polska, na tle pozostałych państw UE, bardzo dobrze radzi sobie z ich wykorzystaniem. Podobnie jak w Rumunii, jednym z większych problemów są tu niedostatki infrastruktury transportowej i energetycznej. Oba państwa na cel planują przeznaczyć znaczną część funduszy – odpowiednio 30% (Polska) i nawet 40% (Rumunia).

Pokaźna kwota, którą udało się Polsce wynegocjować na lata 2014-2020 z całą pewnością jest także zasługą regionów, które nie tylko samodzielnie opracowują swoje własne strategie rozwoju gospodarczego, ale również coraz aktywniej włączają się w kreowanie polityki rozwojowej Polski oraz Unii Europejskiej. Ich obecność w UE zaobserwować można m.in. na forum Komitetu Regionów, który daje możliwość udziału w systemie wielopoziomowego zarządzania UE. Aktywność międzynarodowa polskich samorządów stale rośnie. Tegoroczny raport Polskiego Instytut Spraw Międzynarodowych na ten temat pt. „Dyplomacja samorządowa. Efektywność i perspektywy rozwoju” wskazuje, iż ponad 70% polskich samorządów ma zagranicznych partnerów. Oczywiście intensywność, zakres i efekty współpracy zależą od ich wielkości. Najpopularniejsze kierunki współpracy to Rosja, Ukraina i Francja. Rumunia znajduje się w pierwszej dwudziestce partnerów polskich samorządów.

Współpraca międzynarodowa jest doskonałym polem do przekazywania przez polskie samorządy dokonań transformacji ustrojowej w Polsce. Polska jest jedynym państwem Europy Środkowo Wschodniej, gdzie proces ten został pokojowo przeprowadzony i zakończony. Duży wpływ na to miało pozytywne nastawienie polskiego społeczeństwa do reform, dzięki którym powstała nowoczesna, zdecentralizowana administracja zdolna zaspokajać potrzeby społeczeństwa, przy zachowaniu praw mniejszości oraz przy udziale wspólnot lokalnych. Obecnie w Polsce obserwować można swoisty rozkwit samorządności, powstaje coraz więcej lokalnych stowarzyszeń, które reprezentują interesy swoich mieszkańców, a gminna czy powiatowa administracja staje się kuźnią młodych polityków. Najważniejszym jednak osiągnięciem polskiej transformacji ustrojowej jest przywrócenie demokratycznego mechanizmu rządzenia oraz odbudowa tożsamości i lokalnych więzi społecznych.

 

Artykuł ukazał się w maju w rumuńskiej gazecie Ziarul Financiar. 

http://www.zfcorporate.ro/business-legal/responsabilitate-pentru-propria-dezvoltare-25-de-ani-de-transformare-administrativa-locala-in-polonia-14185751

Aktualności

25 lat transformacji samorządowej w Polsce
28 Czerwiec 2015

Artykuł Marty Dobrzyckiej opublikowany na łamach rumuńskiej gazety Ziarul Financiar. 

Martin Holland's profile
7 Maj 2015

‎EuropeanStudies‬ are also present at Antipodes. At ‪EuInteg‬ conference Asia&Pacific branch of academic researches about EU will be represent by Martin Holland, professor from New Zealand! His profile

Prezydencja Łotwy w UE
5 Maj 2015

Łotwa przejmuje prezydencję w Unii Europejskiej do 1 lipca 2015. Artykuł Marty Dobrzyckiej oraz Anny Grudeckiej na portalu stosunki.pl.

Rocznica Polskiej integracji z Unią Europejską
1 Maj 2015

Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaprezentowało raport podsumowujący 11 lat w UE: raport MSZ

New sphere of Foreign Office's activity
27 Kwiecień 2015

In international relations public diplomacy is the communication with foreign publics to establish a dialogue designed to inform and influence. It is practiced through a variety of instruments and methods ranging from personal contact and media interviews to the internet and educational exchanges. Broader info

Strony